Liście borówki czarnej – leśne zioło z tradycją

Liście borówki czarnej (Vaccinium myrtillus) to suszone ziele niewielkiej leśnej krzewinki, znane zielarzom od pokoleń. Borówka czarna działa jako przeciwutleniacz, wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu naczyniowego i pomaga przy uczuciu ciężkich nóg. Przyczynia się do prawidłowego trawienia i pasażu jelitowego, do utrzymania prawidłowego poziomu cukru we krwi oraz do prawidłowego metabolizmu glukozy, lipidów i białek. Jako przeciwutleniacz pomaga również w utrzymaniu prawidłowego stanu wzroku.

Vaccinium myrtillus / Borówka czarna

Niepozorna krzewinka, którą zna każdy

Borówczyska to jeden z najbardziej typowych obrazów polskiego lasu. Borówka czarna, nazywana też czarną jagodą, to niska, od 10 do 50 cm wysokości, zrzucająca liście krzewinka z rodziny wrzosowatych, która za pomocą podziemnych kłączy tworzy rozległe łany. Jedna kępa może żyć nawet trzydzieści lat. Wiosną rodzi drobne, zwisające, różowozielone kwiaty, latem granatowoczarne owoce z charakterystycznym sinym nalotem, a jesienią jej jasnozielone, drobno piłkowane liście przebarwiają się na czerwono. Nazwa gatunkowa myrtillus nawiązuje do podobieństwa listków do mirtu, a ludowe nazwy, takie jak jagoda, czernica czy borówka leśna, pokazują, jak bliska była ta roślina wiejskiemu życiu.

Choć owoce są ulubionym leśnym przysmakiem, w medycynie ludowej równie cenione były liście i młode pędy. Zbierano je przed dojrzeniem owoców, suszono w cieniu, a zimą stanowiły podstawę domowych mieszanek herbacianych. Austriacka medycyna tradycyjna znała borówkę jako herbatę i nalewkę, a w Europie Północnej liście dodawano do naparów ziołowych pitych do posiłków.

Co kryją liście

Liście borówki są zaskakująco bogate w substancje czynne. Wyraźnie cierpki smak nadają im garbniki (związki „ściągające” błony śluzowe), uzupełnione flawonoidami, kwasem chlorogenowym i innymi związkami fenolowymi o właściwościach przeciwutleniających. Ciekawostką jest stosunkowo wysoka zawartość chromu – pierwiastka śladowego, który rzadko występuje w roślinach w większych ilościach. Naukowcy z Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Karola w Pradze wyizolowali z liści i łodyg borówki dwadzieścia związków, z których trzy były dotąd zupełnie nieznane – dowód na to, że nawet tak pospolita roślina wciąż skrywa nowe tajemnice.

Borówka dla naczyń, trawienia i metabolizmu

Zielarze sięgają po liście borówki przede wszystkim wtedy, gdy chcą wesprzeć krążenie i naczynia krwionośne. Borówka czarna wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu naczyniowego i jest cenioną pomocą dla tych, którzy wieczorem odczuwają ciężkie nogi. Dzięki garbnikom i innym składnikom przyczynia się do prawidłowego trawienia i pasażu jelitowego, dlatego tradycyjnie wchodzi w skład herbatek „na żołądek i jelita”.

Drugim obszarem, w którym borówka – zarówno liść, jak i owoc – tradycyjnie znajduje zastosowanie, jest dbałość o równowagę przemiany materii. Borówka czarna przyczynia się do utrzymania prawidłowego poziomu cukru we krwi oraz do prawidłowego metabolizmu glukozy, lipidów i białek. Dlatego pojawia się w wielu mieszankach, na przykład w mieszance Poziom cukru we krwi. Jako przeciwutleniacz pomaga chronić komórki przed stresem oksydacyjnym (uszkodzeniem przez wolne rodniki) i przyczynia się do prawidłowego stanu wzroku.

Warto wspomnieć także słynną legendę o pilotach brytyjskiego lotnictwa, którzy podczas II wojny światowej mieli jeść dżem z borówek, aby lepiej widzieć podczas nocnych nalotów. Historii nigdy nie potwierdzono, ale rozsławiła borówkę na całym świecie.

Z czym łączyć liście borówki

Borówka dobrze komponuje się w mieszankach herbacianych z innymi ziołami liściastymi. Na smaczny „leśny” napar wymieszaj ją z liściem maliny, jeżyny lub poziomki. Do klasycznych połączeń wspierających równowagę metabolizmu należą liść orzecha włoskiego, liść morwy i owocnia fasoli; dla łagodniejszego smaku i wsparcia trawienia dodaj miętę, rumianek lub przywrotnik. Rośliną pokrewną jest borówka brusznica, a do słodszej wersji naparu pasują także suszone czarne jagody.

Wypróbuj na przykład własną leśną herbatkę z liści borówki: 2 części liści borówki, 1 część liścia orzecha, 1 część liścia morwy i 1 część mięty. Mieszankę możesz od razu przygotować w mikserze ziół.

Substancje czynne

Liście i ziele borówki czarnej zawierają garbniki typu katechinowego i proantocyjanidynowego (nadają cierpki smak), flawonoidy (glikozydy kwercetyny, astragalinę), kwasy fenolowe z kwasem chlorogenowym na czele, irydoid monotropeinę, triterpeny (α- i β-amyrynę, kwas ursolowy), β-sitosterol, tokoferol, mio-inozytol, kwasy organiczne, śluz, żywicę, śladowe ilości olejku eterycznego, barwnik myrtylinę oraz glukokininy. W niewielkiej ilości występują alkaloidy chinolizydynowe myrtyna i epimyrtyna. Liście wyróżniają się także stosunkowo wysoką zawartością chromu.

Występowanie

Borówka czarna występuje niemal w całej Europie, w Azji Północnej i Środkowej oraz na północy Ameryki. Rośnie na kwaśnych, ubogich w składniki odżywcze glebach w lasach iglastych i liściastych, na wrzosowiskach, torfowiskach, pastwiskach, zrębach i polanach leśnych, od niżu aż po wysokość ponad 2000 m n.p.m. Liście zbiera się przed dojrzeniem owoców, zwykle w maju i czerwcu, i suszy w cieniu w przewiewnym miejscu. Nasze partie pochodzą z Albanii i Ukrainy, gdzie borówkę zbiera się ze stanowisk naturalnych.

Nazwy ludowe

Czarna jagoda, Jagoda, Czernica, Borówka leśna, Borówka czarna