Wiązówka wiązowa – naturalna aspiryna z wilgotnych łąk

Wiązówka wiązowa (Filipendula ulmaria) to imponujące wieloletnie zioło z rodziny różowatych, które może osiągać wysokość nawet dwóch metrów. Można ją rozpoznać po gęstych kępkach kremowo-białych kwiatów o charakterystycznym zapachu miodu i migdałów, po przylistkach śnieżnobiałych od spodu oraz po tym, że od czerwca do sierpnia przyciąga motyle i pszczoły. Przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania serca i układu oddechowego, korzystnie wpływa na poziom cholesterolu we krwi, pomaga utrzymać prawidłowe funkcjonowanie nerek i dróg moczowych oraz wspomaga wydalanie wody z organizmu. Można ją wypróbować w celu odświeżenia organizmu, relaksu i lepszego snu, dla zdrowia stawów, tkanek i skóry oraz dla wzmocnienia naturalnej odporności. Przypisuje się jej również właściwości antyseptyczne.

Filipendula ulmaria / Wiązówka błotna

Łacińska nazwa rodzaju Filipendula pochodzi od słów filum (nić) i pendulus (wiszący), natomiast nazwa gatunkowa ulmaria nawiązuje do wiązu – liście tej rośliny są do niego uderzająco podobne. Historycznym paradoksem jest to, że Carl Linneus pierwotnie zaklasyfikował wiązówkę do rodziny spireowatych pod nazwą Spiraea ulmaria, a właśnie od tej łacińskiej nazwy wywodzi się znana na całym świecie nazwa leku Aspiryna: firma Bayer nazwała go w 1899 roku na cześć pierwszej sylaby słowa „Spiraea”. Substancja czynna – kwas acetylosalicylowy – została bowiem po raz pierwszy wyizolowana właśnie z wiązówki. Starożytni Celtowie i średniowieczni zielarze sięgali więc po wiązówkę o wieki wcześniej, zanim przemysł farmaceutyczny zsyntetyzował jej aktywne składniki w laboratorium.

Zioło, które wyprzedziło aspirynę

Fascynującym rozdziałem w historii spirei jest jej bezpośredni związek z powstaniem jednego z najlepiej sprzedających się leków wszech czasów. W 1827 roku z liści wierzby wierzby wyizolowano salicynę, a w 1899 roku Felix Hoffmann z firmy Bayer zsyntetyzował kwas acetylosalicylowy – firma nazwała ten lek A-spiryną (przedrostek „a-” od „acetyl”, a rdzeń „spir-” pochodzi od nazwy Spiraea ulmaria). Natura dodała jednak wierzbie błotnej dodatkową zaletę: podczas gdy syntetyczna aspiryna może podrażniać błonę śluzową żołądka, wierzba błotna zawiera oprócz salicylanów również garbniki, substancje śluzowe i flawonoidy, które wręcz przeciwnie – łagodzą i chronią ścianę żołądka. To połączenie sprawiło, że zioło to zyskało reputację środka, który jest łagodniejszy dla żołądka niż jego syntetyczny odpowiednik.

Co kryje w sobie ziele spirei

Suszone liście są bogate w glikozydy flawonoidowe – spireozyd, rutynę i hiperynę – oraz w glikozydy fenolowe. W olejkach eterycznych dominują aldehyd salicylowy i ester metylowy kwasu salicylowego – to właśnie one odpowiadają za charakterystyczny, przypominający aspirynę zapach tej rośliny. Nie brakuje tu również garbników, substancji śluzowych, witaminy C, magnezu, żelaza i dwutlenku krzemu. Unikalny glikozyd flawonoidowy – ulmariosid, dotychczas opisany wyłącznie w przypadku wiązówki, budzi zainteresowanie farmakologów jako potencjalny związek biologicznie czynny. Badanie z 2017 roku przeprowadzone przez Stevana Samardžica potwierdziło właściwości przeciwreumatyczne, przeciwgorączkowe i przeciwwrzodowe tej rośliny. Badania z 2022 roku wykazały znaczną aktywność przeciwutleniającą ekstraktu z liści wiązówki błotnej.

Mniszek lekarski we współczesnej ziołolecznictwie

Współczesna praktyka ziołolecznicza nawiązuje do tysiącletniej tradycji. Tužebník jest ceniony za swój wpływ na układ ruchu – dla zdrowia stawów dobrze łączy się z kozłem lekarskim lub żywokostem. Aby wspomóc prawidłowe funkcjonowanie nerek i wydalanie wody z organizmu, można go łączyć z liściem brzozy lub żurawiną. W celu relaksacji i wspomagania snu wiązówkę łączą z melisą lub krwawnikiem. Aby zadbać o górne drogi oddechowe i naturalną odporność, warto wypróbować połączenie z kwiatem bzu czarnego. 

Wiązówka i kosmetyki

Oprócz filiżanki herbaty wiązówka znajduje zastosowanie również w kosmetykach naturalnych. Wyciągi z liści i kwiatów dodaje się do preparatów przeznaczonych do skóry tłustej i trądzikowej, do kosmetyków do włosów oraz do środków przeciwłupieżowych. Kwas salicylowy i flawonoidy zawarte w wyciągu przyczyniają się do dezynfekcji i łagodzenia stanów zapalnych skóry. Mocny napar lub wywar służy jako baza do ziołowych okładów na podrażnioną skórę.

• Zbierajcie lub kupujcie kwitnące łodygi wąsów w czerwcu i lipcu – właśnie wtedy zawartość olejków eterycznych i flawonoidów jest najwyższa.
• Zioło to charakteryzuje się charakterystycznym zapachem migdałowo-leczniczym, który łatwo rozpoznasz już na łące – wystarczy rozgnieść liść między palcami.

Wiązowiec jest jednym z niewielu ziół, których historia stanowi bezpośrednią część dziejów współczesnej farmacji. Od celtyckich druidów, przez średniowiecznych zielarzy, aż po laboratoria firmy Bayer – zioło to pozostawiło w historii medycyny ślad głębszy, niż mogłyby sugerować jego delikatne białe kwiaty.

Substancje czynne

Suszone liście wiązu zawierają glikozydy flawonoidowe (spireozyd, rutyna, hiperynę), glikozydy fenolowe spireiny, garbniki, substancje śluzowe oraz olejki eteryczne – zwłaszcza aldehyd salicylowy i ester metylowy kwasu salicylowego, które nadają ziołu charakterystyczny zapach i są farmakologicznie pokrewne kwasowi acetylosalicylowemu (podstawowego składnika aspiryny). Obecne są również witamina C, magnez, żelazo, dwutlenek krzemu oraz unikalny dla wiązówki glikozyd flawonoidowy – ulmariosid.

Występowanie

Wiązowiec rośnie niemal w całej Europie (z wyjątkiem najbardziej wysuniętych na południe obszarów), a także w umiarkowanej Azji (Syberia, Kaukaz, Ałtaj, Mongolia) i został sprowadzony również do Ameryki Północnej. W Czechach występuje od nizin po przedgórze, na niższych wysokościach dość licznie. Preferuje wilgotne, ubogie w minerały, gliniaste lub ilaste stanowiska bogate w humus – wilgotne łąki, brzegi rzek i strumieni, lasy łęgowe, trzcinowiska, źródła i podmokłe polany. Do prawidłowego rozwoju potrzebuje pełnego nasłonecznienia. Zbiera się kwitnącą łodygę bez zdrewniałych dolnych części łodygi, najlepiej w czerwcu i lipcu. Suszenie odbywa się w cieniu lub sztucznie w temperaturach do 40 °C.

Nazwy ludowe

tulec, lobaz, lobaznik, łąkowa trawa, medunišník, przyprawa zimowa, filipendula, naturalna aspiryna